«سیاه چمانه» که برخی آن را مقام «شیخانه» یا «صوفیانه» مینامند، یکی از مهمترین گونههای آوازی کردی وآهنگ های کردی پرطرفدار است که در مناطق جوانرود، اورامان، پاوه، نودشه، نوسود، مریوان و غرب سنندج مرسوم است. «سیاهچمانه» به شکل ده هجایی و دو مصراعی و به سبک و سیاق ایرانیان کهن سروده میشود و گاه رگههایی از عرفان دارد.
شمس قیس رازی (از مهمترین منتقدان ادبی سده هفتم) در کتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» به «سیاهچمانه» اشاره کرده است. شمس قیس رازی این مقام آوازی را مختص منطقه هورامان کردستان دانسته است. به لحاظ لغوی واژه سیاه به معنای رنگ سیاه و چمان که همان جمان بوده از کلمه کردی جامه گرفته شده و به نام جامه سیاه درآمده است. در این عبارت منظور کسی بوده که در موقع خواندن این آواز جامه مشکی میپوشیدهاست.
«هوره»
«هوره» یکی از گونههای آوازی کردی است که علاوه بر کرمانشاه و ایلام و کردستان در لرستان نیز کاربرد دارد. «هوره» را یکی از زیباترین مقامهای آوازی کردی میدانند که دارای قدمت بسیاری است و درمراسم عزاداری و سوگها و ماتمها و عزاداریها و اتفاقات حماسی کاربرد دارد. برخی معتقدند واژه «هوره» از لفظ «اهوره» میآید و نامگذاری آن قدمتی حدوداً هفتهزار ساله دارد. عدهای نیز معتقدند که قدمت این موسیقی به دوران پیامبری زرتشت میرسد و برای خواندن بخشهایی منظوم از اوستا به کار میرفته است. هوره پیش از این معنایی مذهبی و آیینی داشته، اما هماکنون در مناطق مختلف غرب کشور شکلهای گوناگونی به خود گرفته و گاه حتی اشعار آن سرودهی خواننده است.
امین عباسیان (موسیقیدان اهل خطه لرستان) درباره «هوره» گفته است: برخی معتقدند که«هوره» از هور یا هُوَر گرفته شده که به معنای خورشید است. به باور خیلیها هوره آوازی اساطیری است و قدیمیترین آواز منطقه لرستان و مناطق غربنشین از جمله کردستان، ایلام و کرمانشاه و برخی از نقاط آذربایجان غربی به حساب میآیند، اما خوانش آن به تبع لهجه هر منطقه متغیر است و خوانش آن به تأسی از زبان و لهجه هر منطقه فرق میکند.
«مور»
«مور» یکی دیگر از گونههای آوازی باستانی است که به «هوره» شبیه است و نوعی سکوت و آرامش را به شنونده القا میکند. «مور» علاوه بر کرمانشاه و کردستان در لرستان و مناطق لکنشین نیز رواج بیشتری دارد و در مراسم عزا و خاکسپاری خوانده میشود. سرنا و دهل سازهایی هستند که خواننده را هنگام خواندن «مور» همراهی میکنند.
«مور» (مور آوردن) در بین لکها به دو شکل مورد استفاده قرار میگیرد. شکل اول آن در مواقعی کاربرد دارد که شخص دلتنگ و غمگین باشد. در چنین مواقعی آن شخص به گوشهای میرود و مورخوانی میکند. شکل دوم «مور» در زمان مرگ عزیزان خوانده میشود، در چنین شرایطی، داغدیدگان و اغلب زنان به صورت گروهی به خواندن «مور» و وصف خصایص مرحوم میپردازند. از دیگر خصوصیات مور استفاده از اشعار حماسی خصوصا بیتهای شاهنامه فردوسی است.
موسیقی ارف چیست