موسیقی

هنگامی که مجموعه‌ای از آهنگ‌ها و نغمات جدیدترین آهنگ های پرطرفدار یک مجموعه با نظم و ترتیب خاصی پشت سر هم قرار بگیرند، به مجموعه‌ی تشکیل شده ردیف می‌گویند.

ردیف تشکیل شده از هفت دستگاه به نام‌های شور، سه گاه، همایون، چهارگاه، ماهور، راست پنجگاه، نوا و پنج آواز به نام‌های ابوعطا، دشتی، افشاری، بیات ترک و اصفهان که هرکدام از این دستگاه‌ها و آواز‌ها خود از چندین گوشه تشکیل شده‌اند؛ که ترتیب قرارگیری گوشه‌ها هم در شکل گیری ردیف موثر است.

اینکه هر گوشه متعلق به کدام دستگاه یا آواز است بستگی به حس و حال آهنگ و ویژگی‌های ساختاری گوشه مثل نت‌های شاهد، ایست و … دارد. (نت شاهد نتی است که بیشتر بر آن تاکید می‌شود و نت ایست نتی است که روی آن توقف می‌شود یا قطعه با آن تمام می‌شود).

ردیف به دو دسته ردیف آوازی و ردیف سازی تقسیم بندی شده است؛ که همان طور که از اسمش پیداست ردیف آوازی برای آموزش خواندن آواز و ردیف سازی برای آمورش ساز‌های مختلف است.

با توجه به نسخ خطی قدیمی دیده می‌شود که واژه‌ی دستگاه از اواسط دوران صفوی تا اواخر قاجاریه در موسیقی ایرانی وجود داشته، اما واژه‌ی ردیف تنها در اواخر قاجار به کار گرفته می‌شده و در دوران قبل‌تر نقشی نداشته است. یکی از این اسناد موجود، کتاب بحور الالحان است که مربوط به دوره‌ی قاجار می‌باشد. این کتاب از اولین کتاب‌هایی است که به شکل دقیق نام هفت دستگاه و گوشه‌های آن را گفته است، اما از واژه ردیف سخنی به میان نبرده است.

به گفته برخی از صاحب نظران هدف از شکل گیری ردیف، در اختیار داشتن مجموعه‌ای منظم برای تعلیم و آموزش تک تک گوشه‌ها و آواز‌ها بوده است.

در دوران ناصرالدین شاه قاجار فردی به نام علی اکبر فراهانی که از نوازندگان چیره دست دربار ناصرالدین شاه قاجار بود به دلیل علاقه‌ای که به موسیقی ایرانی داشت، موسیقی ایرانی را طبقه بندی کرد. از ردیف علی اکبر خان آثاری به جا نمانده، ولی بیشتر آثارش را در ردیف‌های بعدی که از طریق فرزندانش منتقل شد، می‌توان دید.